Urzędnicy wielkopolscy XII-XV wieku

Wstęp

1

Spisy urzędników ziemskich dawnej Rzeczypospolitej, których pierwszy zeszyt obecnie prezentujemy, powstają od 1976 r. Wówczas to w programie problemu międzyresortowego pt. „Społeczeństwo polskie — dynamika przemian strukturalnych i rozwoju świadomości”, ujęty został temat określony mianem „Skład i postawy środowisk społeczno-politycznych — urzędnicy, ich funkcje i kariery”. Dzięki pomocy finansowej koordynatora Problemu, Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk, udzielanej początkowo poprzez Instytut Słowianoznawstwa PAN, a potem przez Polskie Towarzystwo Historyczne, udało się zgromadzić znaczny zespół osób, prowadzących przede wszystkim kwerendy archiwalne i biblioteczne. Kwerendami objęto urzędników tzw. ziemskich, ponadto starostów grodowych, wreszcie urzędników koronnych i nadwornych. Największa z tych kwerend przeprowadzona została w Aletryce koronnej, zarówno w jej księgach wpisów, jak i pieczętnych (Sigillata), wreszcie w księgach kanclerskich. Wypisano z nich łącznie kilkanaście tysięcy informacji o nominacjach urzędniczych z lat 1572 - 1795. Dały one podstawę obszernej kartotece urzędników nowożytnych, uszeregowanej obecnie w układzie topograficzno-alfabetycznym (nazwa miejscowości — nazwa urzędu) [1] - Kartoteka ta stanowi trzon spisów urzędników nowożytnych, opracowywanych dla poszczególnych dzielnic dawnego państwa polskiego. Dane pochodzące z Metryki koronnej uzupełniane są informacjami innych źródeł: ksiąg ziemskich i grodzkich, laudów sejmikowych, diariuszy sejmowych, akt metrykalnych {księgi zgonów) itp. Tego typu prace prowadzone są w Lublinie, Warszawie, Łodzi, Toruniu, Poznaniu i w Krakowie. Ich wynikiem są daleko zaawansowane spisy urzędników nowożytnych wielkopolskich (województwa poznańskie i kaliskie), krakowskich, lubelskich oraz województwa ruskiego; rozpoczęte też zostały prace nad ziemiami środkowapolskimi (Sieradzkie, Wieluńskie, Łęczyckie), województwem sandomierskim, wreszcie ziemiami chełmską i bełzką, a także nad spisami urzędników centralnych XIV - XVIII w. Jednocześnie z kwerendami w zespołach Metryki koronnej trwały prace nad zestawieniami urzędników średniowiecznych. Prace takie podjęto jak dotąd dla Wielkopolski (ich wyniki zawiera właśnie niniejszy zeszyt), dla ziem łęczyckiej, sieradzkiej i wieluńskiej, lubelskiej, wreszcie krakowskiej i sandomierskiej. Jako datę graniczną owych spisów średniowiecznych przyjęto rok 1500/01; wyjątek zrobiono oczywiście dla Mazowsza-(1526). W miarę kończenia opracowania poszczególne spisy powinny się ukazywać drukiem. W druku pragniemy zachować podział wydawnictwa na tomy odpowiadające regionom XV - XVI w. (Wielkopolska, Małopolska, Ruś, Mazowsze itp.). W każdym tomie przewidujemy w zasadzie podział na zeszyty: średniowieczny (do 1500 r.) i nowożytny (XVI - XVIII w.); wyjątkowo dla ziem o późnym początku hiefarchii urzędniczej planujemy wydanie jednego, wspólnego zeszytu (województwo ruskie, lubelskie, podobnie urzędy centralne monarchii).

2

Poszczególne tomy i zeszyty spisów urzędników powinny zawierać w zasadzie podobny zakres informacji, podobny ich układ, łącznie z układem graficznym. Podstawą budowy spisów jest więc układ topograficzny w obrębie określonej ziemi (województwa) posiadającej własną hierarchię urzędniczą (Sieradzkie, Łęczyckie) lub zespołu ziem (Wielkopolska, tj- województwa poznańskie i kaliskie) - W obrębie każdej ziemi czy zespołu ziem (dzielnicy) stosujemy alfabetyczny układ: miejscowość (Biechowo, Gniezno, Kalisz, Naikło), a w obrębie każdej miejscowości alfabetyczny układ urzędników (chorąży, cześnik, kasztólan itp.). W obrębie poszczególnych urzędów osoby szeregowane są chronologicznie. Alfabetyczny układ urzędów w wykazach urzędników spotyka się niekiedy z krytyką — sądzi się, że należałoby stosować raczej układ odzwierciedlający hierarchię (starszeństwo) poszczególnych urzędów [2]. Głosy te zdają się nie doceniać wielorakiego zastosowania spisów urzędników, daleko wykraczającego poza studia z dziejów urzędów, w której to dziedzinie badanie starszeństwa stanowi jeden z ważnych problemów [3]. Układ konsekwentnie alfabetyczny, acz mechaniczny, jest najbardziej przejrzysty, najłatwiejszy w korzystaniu, i to właśnie decyduje o zastosowaniu go w niniejszych spisach [4]. Informacja o osobie piastującej dany urząd zawiera: 1. imię, ewentualnie przydomek, wreszcie nazwisko (miejsce pochodzenia) urzędnika — staramy się odnotowywać fakt pisania się danej osoby z kilku miejscowości używanych równorzędnie jako określenie typu nazwiskowego; 2. daty graniczne występowania i objaśniające je odsyłacze bibliograficzne (najczęściej źródłowe) — tutaj idealną formą zapisu jest data nominacji (N) na urząd (będąca zresztą często tylko datą wystawienia dokumentu nominacyjnego, różniącą się od daty rzeczywistego nadania, podobnie — oczywiście — od daty objęcia urzędu) oraz data awansu (A) na inny urząd lub data śmierci (f) urzędnika. W miarę możliwości podajemy też informacje o datach wyboru (W), ewentualnie cesji (C), rezygnacji (R), gdy zaś nie znamy dokładnej daty śmierci — o dacie pogrzebu (□). Taki idealny zapis jest możliwy do ustalenia dość często w XVII i w XVIII w., rzadziej w XVI i XV, tylko zaś wyjątkowo niektóre jego elementy są uchwytne już w XIV czy w XIII w. Wcześniej daty graniczne stanowią oczywiście z reguły jedynie wzmianki o pierwszym i ostatnim wystąpieniu danej osoby z tytułem urzędniczym. Możliwości dalszego poszerzenia takich dat granicznych przynoszą informacje o urzędach piastowanych wcześniej i później przez daną osobę, a także porównywanie dat z karierami następców na urzędzie (np. objęcie urzędu opuszczonego przez awansującego urzędnika oznacza najczęściej, że w tym samym czasie awansujący piastuje już jakiś nowy urząd) [5]. Pełniejszej identyfikacji poszczególnych osób dokonujemy w alfabetycznym spisie osób, w którym staramy się podawać przynależność rodową (herb), wszystkie sprawowane urzędy (z datami rocznymi) oraz podstawową bibliografię.

3

Cezura pomiędzy zeszytami — średniowiecznym i nowożytnym — nie odpowiada w pełni cezurze w dziejach urzędów tzw. ziemskich. Tę kłaść trzeba na początek XIV w., na lata odnowienia zjednoczonego Królestwa. Wtedy to dokonało się ostatecznie przekształcenie nadwornych urzędów książęcych w bardziej lub mniej tytularne „urzędy ziemskie” (od wtedy też dopiero owa nazwa ma sens). Podobnie ma się rzecz z przekształceniami urzędów kasztelańskich — z zarządców grodów i przyległego do nich terytorium w dostojników ziemskich; proces ten w poszczególnych dzielnicach dokonywał się z różnym natężeniem. Przekształcenia te nie pozostają bez wpływu na możliwości konstruowania spisów urzędów. Od czasów Władysława Łokietka urzędy ziemskie w swej tytulaturze łączą się już wyłącznie z ziemiami i biorą nazwę z reguły od stołecznego miasta ziemi (województwa); dopiero od XVII w. pojawiać się zaczynają i hierarchie powiatowe. Układ topograficzny jest dla spisów  późnośredniowiecznych i nowożytnych prosty w realizacji — dla całego tego okresu możemy łatwo zestawiać ciągi chorążych kaliskich, podkomorzych sandomierskich czy podsędków lwowskich. Inaczej dla niektórych dzielnic w XIII w. — urzędy łączą się tu początkowo przede wszystkim z osobą księcia, potem — w miarę zmian terytorialnych zasięgów 'władzy książęcej —- z osobą księcia i z terytorium: sędzia księcia poznańskiego przekształca
się w poznańskiego sędziego księcia. Częste zmiany terytorialnych zasięgów władzy książęcej w Wielkopolsce, połączone z fluktuacją znaczenia centralnych ośrodków poszczególnych księstw (np. rywalizacja Gniezna z Kaliszem w obrębie dzielnicy kalisko-gnieźnieńskiej), spowodowały, że zdecydowaliśmy się w niniejszym zeszycie wydzielić jako osobną część urzędników wielkopolskich od czasów najdawniejszych aż po czasy ostatecznego włączenia Wielkopolski w skład państwa Władysława Łokietka (ok. 1314 r.). Część ta zaopatrzona została także w osobny spis osób.

4

Oddając dziś do użytku badaczy pierwszy zeszyt spisów urzędników, stanowiących — wierzę — ważny instrument badań nad elitami dawnej Polski, a także trudną do przecenienia pomoc warsztatową dla dyplomatyka, archiwisty, genealoga, badacza ustroju czy historyka sztuki, pragnę podziękować wszystkim, których życzliwości wydawnictwo spisów zawdzięcza swoje powstanie: dyrekcji Instytutu Historii PAN, Archiwum Głównego Akt Dawnych, Biblioteki Kórnickiej, która zechciała włączyć spisy do swych planów wydawniczych, wreszcie wszystkim licznym autorom kwerend i opracowań pomocniczych, których pracy spisy — te i następne — zawdzięczają swoje powstanie. Wydawnictwo niniejsze nie jest monografią urzędów, tym bardziej monografią dziejów zarządu lokalnego Wielkopolski. Problematyce tej poświęcone są m. in. zestawione niżej opracowania (w których też zgromadzono dalsze wiadomości bibliograficzne)- Bieniaszewski A., Urzędnicy wsćhowscy XV—XVIII wieku, „Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza” (dalej: SMDWP), 15, z. 2, 1984 Bogucki A., Ze studiów nad polskimi urzędnikami nadwornymi w XIII w., „Czasopismo Prawno-Historyczne” (dalej: CPH) 29, z. 2, 1977, s. 117—142. Buczek K., Uposażenie urzędników w Polsce wczesnojeudalnej, „Małopolskie Studia Historyczne”, 5, z. 3—4, 1964, s. 55—87. Dzieje Wielkopolski, pod red. J- Topolskiego, t. I, Poznań 1969- Gąsiorowski A., Starostowie wielkopolskich miast królewskich w dobie jagiellońskiej, Warszawa 1981. -— Starszeństwo urzędów w Polsce późnośredniowiecznej, „Roczniki Historyczne” (dalej: RH), 35, 1969, s. 33—56. — Urzędnicy zarządu lokalnego w późnośredniowiecznej Wielkopolsce, Poznań 1970. — Uwagi o mniejszych kasztelaniach wielkopolskich XIII—XV wieku, CPH, 19, z. 1, 1967, s. 71—108. Kaczmarczyk Z., Monarchia Kazimierza Wielkiego, t. I—II, Poznań 1939, 1947. Kutrzeba S., Starostowie, ich początki i rozwój do końca XIV w.,„Rozprawy Akademii Umiejętności, Wydział Historyczno-Filozoficzny”, 45, 1903. Łojko J., Utworzenie starostwa generalnego Wielkopolski, RH, 44, 1978, s. 131—143. Pakulski J., Starostwo wielkopolskie w latach 1306—1352, SMDWP, 14, z. 2, 1982, s. 39—63. Pałucki W., Studia nad uposażeniem urzędników ziemskich w Koronie do schyłku XVI wieku, Warszawa 1962. Spors J., Urzędnicy terytorialni i nadworni na Pomorzu Gdańskim i Sławieńsko-Słupskim w XIII i początku XIV wieku, CPH, 33, z. 2, 1981, s. 32—65. Tęgowski J., O włodarzach w Polsce XIII wieku, SMDWP, 15, z. 1, 1983, s. 5—17. Antoni Gąsiorowski

[1]
Inicjatywa kwerend (i ich program) oraz opracowania spisów wyszła
od p. doc. Anny Sucheni-Grabowskiej. Główna kartoteka przechowywana
jest w Pracowni Słownika Historyczno-Geograficznego Średniowiecznej
Wielkopolski Instytutu Historii PAN w Poznaniu; kserograficzne kopie
większości kart posiada i redakcja PSB w Krakowie.

[2]
Np. A. Swieżawski, ..Przegląd Historyczny”, 63, 1972, s. 154-156.

[3]
Ostatnio S. Kuraś, Słownik, historyczno-geograficzny województwa
lubelskiego w średniowieczu, [w:] Dzieje Lubelszczyzny, t. III, Warszawa
1983, s. 125 n., prezentuje skrócony spis urzędników ziemskich lubelskich
średniowiecza, uszeregowany „w układzie chronologicznym wg kolejności
ich pojawiania się w źródłach, a to w celu uwidocznienia ewolucji powstawania
hierarchii urzędniczej w ziemi lubelskiej”.

[4]
Por. na ten temat J. Wiśniewski, W sprawie układu spisu urzędników
ziemskich Polski późnośredniowiecznej i nowożytnej, „Przegląd
Historyczny”, 63, 1972, s. 675 - 677.

[5]
Budowa opisów zgodna jest w zasadzie z budową zaprezentowaną
przez podpisanego w spisach urzędników wielkopolskich 1385 - 1500 (GUrz.).
Ze względu na przejrzystość i czytelność spisów (głównie nowożytnych) zastosowano
tylko inny układ graficzny opisów (daty graniczne występowania
w dwu wierszach).